Z giełdy noblowskiej

Pisarz czy poeta, mężczyzna czy kobieta, z Europy, Azji czy Ameryki?

Z giełdy noblowskiej

Jak co roku w październiku, w świecie literackim wielkie poruszenie: kto w tym roku dostanie Nagrodę Nobla, najbardziej prestiżowy, najwyższy (ok. miliona dolarów) laur literacki? Spekulacjom i domysłom nie ma końca. Pisarz czy poeta? Znowu mężczyzna, czy może kolej na kobietę? Europejczyk czy Amerykanin, Łotysz czy Szwed? Niemal każdy kraj ma swoich \”pewniaków\”. Lista pisarzy, którzy co roku z wypiekami oczekują na werdykt Akademii Szwedzkiej, jest bardzo długa. A ponieważ nigdy nagrody nie dostał autor po raz pierwszy wymieniany jako kandydat (zeszłoroczny laureat V.S. Naipaul z Trynidadu był na liście od 15 lat), prawdopodobieństwo, że dostanie ją któryś z \”pewniaków\”, jest ogromne. Ale kto?
Tajemnice Akademii Szwedzkiej są ściśle tajne. Nazwiska kandydatów ujawnia się dopiero po 50 latach – i też nie wszyscy mogą je poznać. Z archiwów noblowskich mają prawo korzystać jedynie badacze literatury i historycy.

Polscy kandydaci

Czy Polak ma szansę na nagrodę? Szwedzcy krytycy twierdzą, że raczej nie, gdyż zbyt mało czasu upłynęło od Nobla dla Wisławy Szymborskiej, aby znowu nasz rodak został uhonorowany. Nie jest bowiem tajemnicą, że kryteria geograficzne, tak samo jak polityczne, mają duże znaczenie dla Akademików. Jednak z drugiej strony wiadomo, że Akademicy są nieprzewidywalni, toteż nie można kategorycznie oświadczyć, iż to nie będzie nasz rodak. Na giełdzie noblowskiej od wielu lat wymienia się dwa polskie nazwiska: Tadeusza Różewicza oraz Stanisława Lema. Od niedawna wspomina się również Adama Zagajewskiego.
Jeśli w tym roku laureatem będzie poeta – w takim razie największe szanse miałby Różewicz. Jego twórczość, zwłaszcza poetycka, jest szeroko znana w świecie, bardzo ceniona i popularna w krajach skandynawskich (poetę uhonorowano słynnym \”Pomnikiem wiersza\” w Helsinkach – jego wiersz \”Opowiadanie o starych kobietach\” został wyryty na granitowym obelisku w trzech językach).
Wśród kandydatów poetów od lat powtarza się kilkanaście nazwisk. Ich listę otwiera Szwed Tomas Transtrőmer (krytycy skandynawscy uważają, że nadszedł w końcu czas na Skandynawa), Fin Bo Carpelan, Chińczyk Bei Dao, dwoje Łotyszów – Vizma Belsevica i Knut Skujenicks, Amerykanin Bob Dylan (raczej mało trafiający w gust Akademików), Libańczyk Adonis oraz poeta z Martyniki – Aime Cesaire. Dziennikarze szwedzcy przypuszczają, że w tym roku wyróżniona zostanie kobieta. Przypomnijmy, że ostatnią noblistką została sześć lat temu nasza rodaczka Wisława Szymborska. Jeśli jurorzy postanowią wyróżnić i kobietę, i poezję, to bardzo duże szanse ma Vizma Belsevica z Łotwy.

Kolejka powieściopisarzy

Zważywszy na to, że od dawna nie było laureata z Ameryki Łacińskiej (ostatni był Octavio Paz w 1990 r.), jest bardzo prawdopodobne, że nagrodę odbierze jeden z dwóch kandydatów-weteranów: Peruwiańczyk Mario Vargas Llosa albo Meksykanin Carlos Fuentes. Równie długo utrzymuje się na listach faworytów Portugalczyk Lubo Antones, ale jego notowania poszły w dół, odkąd cztery lata temu nagrodę odebrał jego rodak José Saramago. Z tego samego powodu spadł na liście pewniaków Austriak Peter Handtke, reprezentujący niemiecki obszar językowy (\”zaszkodził\” mu Nobel niemieckiego pisarza Güntera Grassa).
Wysoko na giełdzie znajdują się także Holendrzy – Cees Nooteboom i Harry Milisch, Estończycy – Jaan Kaplinski i Jaan Kross, Francuzi – Michel Tournier i Jean-Marie Le Clezio, Czech Milan Kundera, Belg Hugo Claus, Izraelczyk Amos Oz, Albańczyk Ismael Kadare oraz Amerykanie – Thomas Pynchon i Norman Mailer. Za zbyt kontrowersyjnego, jak na gust Akademików, uważa się Salmana Rushdiego, angielskiego pisarza indyjskiego pochodzenia, którego szanse i tak są znikome, ponieważ rok temu inny pisarz brytyjski pochodzenia indyjskiego dostał Nobla – V.S. Naipaul.

Gafy i kontrowersje

Literacka Nagroda Nobla, w przeciwieństwie do innych kategorii, niemal co roku wywołuje silne kontrowersje. Zapewne dlatego, że na literaturze znają się wszyscy, którzy potrafią czytać, a stosunkowo niewielu zna się np. na biologii molekularnej czy fizyce jądrowej.
Ale, swoją drogą, historia liczącej 101 lat Nagrody Nobla pełna jest pomyłek, a nawet gaf. Nie przynosi chwały Akademikom, że wielu wybitnych pisarzy, którzy odmienili styl powieści na świecie, nie znalazło się wśród laureatów, m.in. Marcel Proust, Franz Kafka, James Joyce, Rainer Maria Rilke, Henry James, Joseph Conrad, August Strindberg. Za to wśród zdobywców Nobla jest wielu takich, których nazwisk po latach nawet nie pamiętamy. Bo kto, poza badaczami literatury, czyta dzisiaj np. Rogera Martina Du Garda, Josefa Agnona czy Juana Himeneza?
Gabriel Garcia Marquez, pisarz kolumbijski, który w 1982 r. dołączył do grona noblistów, nie ma wysokiego mniemania o jurorach. W felietonach \”Widmo Nagrody Nobla\” zarzuca im stosowanie pozamerytorycznych kryteriów ocen, konformizm, a nawet zbyt małą orientację w literaturze. Jego zdaniem, \”przy ostatecznym werdykcie nie liczą się ani uprawnienia kandydata, ani nawet boska sprawiedliwość, tylko nieobliczalna wola Szwedzkiej Akademii\”.
Co nie zmienia faktu, że prawie każdy pisarz marzy o Noblu.

Ewa Likowska

ramka 1
Czwartkowy Nobel

Literacka Nagroda Nobla ma 101 lat. Przyznaje ją Szwedzka Akademia. Kandydatów zgłaszają poprzedni laureaci, członkowie podobnych akademii w innych państwach, profesorowie literatury wykładający na uniwersytetach, przewodniczący związków pisarzy i PEN Clubów z całego świata oraz członkowie Szwedzkiej Akademii (zostali dołączeni do tego grona po skandalu z Lwem Tołstojem, który nie dostał Nobla z tej przyczyny, że nikt nie zgłosił jego kandydatury).
Kandydatów można zgłaszać do końca stycznia. Zazwyczaj jest ich ok. 500. Po pierwszej selekcji Komitetu Noblowskiego (w jego skład wchodzi 5 osób wyłanianych spośród członków Akademii) zostaje 150-200 nazwisk, w marcu już tylko 10-20, a przed wakacjami maksymalnie do 8. Laureat jest wybierany we wrześniu, jego nazwisko ogłasza się w październiku, zawsze w czwartek.

ramka 2

Wśród laureatów dominują pisarze i poeci obszaru języka angielskiego – ponad 20. Ustępują im liczebnością Skandynawowie – 16 oraz twórcy francuskojęzyczni. Kolejna grupa to Słowianie – 11 – w tym 4 Polaków, 4 Rosjan (pod naciskiem władz, w 1958 r. Borys Pasternak nagrody nie przyjął), Jugosłowianin, Czech oraz Josif Brodski, piszący po rosyjsku i angielsku, który nagrodę otrzymał jako obywatel USA oraz 11 pisarzy niemieckojęzycznych. Noblistów hiszpańskojęzycznych jest 10 (5 hiszpańskich i 5 z Ameryki Łacińskiej), włoskich – 5. Polacy otrzymali cztery nagrody (Henryk Sienkiewicz, Władysław Reymont, Czesław Miłosz, Wisława Szymborska).
W latach 1914, 1918, 1935 i 1940-43 nagrody nie przyznano.

ramka 3

Literacki Nobel od roku 1990

1990 r. – Octavio Paz, poeta, Meksyk
1991 r. – Nadine Gordimer, pisarka, RPA
1992 r. – Derek Walcott, poeta, Santa Lucia
1993 r. – Toni Morrison, pisarka, Stany Zjednoczone
1994 r. – Kezaburo Oe, pisarz, Japonia
1995 r. – Seamus Heaney, poeta, Irlandia
1996 r. – Wisława Szymborska, poetka, Polska
1997 r. – Dario Fo, dramaturg, Włochy
1998 r. – José Saramago, pisarz, Portugalia
1999 r. — Günter Grass, pisarz, Niemcy
2000 r. – Gao Xingjian, pisarz i poeta, Chiny
2001 r. – V.S. Naipaul, pisarz, W. Brytania

Wydanie:

Kategorie: Bez kategorii

Napisz komentarz

Odpowiedz na treść artykułu lub innych komentarzy