Eureka

Eureka

Archeologia
Zabytki z Sudanu w Polsce
Odkrycia polskich archeologów można oglądać w Muzeum Narodowym w Warszawie. Wszystko za sprawą muzeum w Chartumie, które wypożyczyło Polsce niemal 90 bezcennych przedmiotów sztuki wczesnochrześcijańskiej z Sudanu. W ostatnich latach zostały one odnalezione właśnie przez polskich specjalistów pracujących przy wykopaliskach w sudańskiej Starej Dongoli, stolicy chrześcijańskiego Królestwa Nubii z okresu VII-XIV w.
W kolekcji znalazły się m.in.: wczesnochrześcijańskie malowidła przedstawiające afrykańskie śpiewy i tańce ku czci Matki Boskiej, stela nagrobna założyciela klasztoru biskupa Józefa (znaleziona dwa lata temu w Dongoli) i dwa inne nagrobki, a także marmurowa taca importowana z Bizancjum.
Dyrekcja Muzeum Narodowego chce, by zbiory z Dongoli były dostępne dla zwiedzających w Polsce przez co najmniej kilka lat.

Technologie
Ekologiczne żelazo
Dzięki opracowanej w Massachusetts Institute of Technology nowej metodzie uzyskiwania żelaza można uniknąć emisji miliarda ton dwutlenku węgla do atmosfery. Wystarczyłoby tylko tradycyjną metodę wytopu zastąpić elektrolizą. W pierwszym przypadku żelazo wytapiane jest z rud (w efekcie spalane są ogromne ilości węgla, a do atmosfery dostaje się szkodliwy tlenek i dwutlenek węgla). Produktem ubocznym drugiej metody, elektrolizy, jest natomiast czysty tlen. Jak to możliwe? Tlenek żelaza (ruda) jest rozpuszczany w temperaturze 1,6 tys. st. C w rozpuszczalniku złożonym z dwutlenku krzemu i tlenku wapnia, a przez to przepuszczany jest prąd. Ujemnie naładowane jony tlenu wędrują do dodatniej anody, gdzie wydzielają się w postaci bąbelków. Dodatnie jony żelaza odkładają się na katodzie i tam zbierany jest czysty metal. Sama metoda nie jest nowością, bo od dawna w podobny sposób uzyskuje się aluminium. Innowacja polega na wprowadzeniu jej do produkcji żelaza. Do tej pory, ze względu na dostępność i bardzo niskie koszty węgla, nikt nie widział takiej potrzeby.

Medycyna
Na złość płucom
Naukowcy z Uniwersytetu Harvarda w Bostonie przeprowadzili badania na grupie 670 mężczyzn między 45. a 86. rokiem życia i doszli do wniosku, że długotrwałe odczuwanie wrogości i skłonność do reagowania złością osłabiają pracę płuc i przyspieszają naturalne procesy ich starzenia się. Wykorzystując testy psychologiczne, naukowcy dokonali oceny poziomu wrogości mężczyzn i ich skłonności do reagowania złością. Następnie śledzono ich stan zdrowia przez około osiem lat. W tym okresie trzykrotnie sprawdzano czynność płuc. Okazało się, że już na początku eksperymentu czynność płuc mężczyzn najbardziej wrogo nastawionych do otoczenia była wyraźnie słabsza niż u panów o niskim lub średnim poziomie wrogości. Co gorsza, sprawność ta w miarę przebiegu eksperymentu obniżała się. W efekcie płuca starzały się szybciej, niż wskazywałby na to ich wiek metrykalny. Lekarze przypominają, że do tej pory zagrożone były serca nerwusów. Teraz do tej niechlubnej listy dołączyły na stałe płuca.

Geologia
Tragedia sprzed tysięcy lat
Wybuch wulkanu na wyspie Thera (obecnie Santorini), do którego doszło około 3,6 tys. lat temu, mógł być znacznie bardziej dramatyczny, niż do tej pory sądzono. Wprawdzie naukowcy od lat już wiedzieli, że wyspa została wtedy niemal całkowicie rozniesiona, jednak najnowsze badania podwodnych osadów w Morzu Egejskim pokazują, że rozmiary tragedii były niedoszacowane. Warstwa wulkanicznego pumeksu rozciąga się na dnie na niemal 30 km we wszystkie strony wokół wyspy, a jej grubość jest większa od podawanej wcześniej. Przypuszczalnie wulkan wyrzucił z siebie aż 60 km sześc. lawy, czyli ponad dwukrotnie więcej od Krakatau, który wybuchł w 1883 r., zabijając ponad 40 tys. osób. Wystrzelony w powietrze pył pogrążył w ciemnościach obszar co najmniej 300 tys. km kw., a ślady powstałych w wyniku erupcji fal tsunami odkryto aż na Krecie i u zachodnich wybrzeży Turcji.

Medycyna
Odra atakuje
Już 15 przypadków zachorowań na odrę odnotowano w pierwszej połowie tego roku na Podkarpaciu. Zdaniem epidemiologów, taka sytuacja ma związek z epidemią odry na Ukrainie. Zagrożone są głównie osoby starsze i dzieci.
Wzrost zachorowań jest wyraźny, zważywszy, że w całym zeszłym roku w województwie podkarpackim wykryto tylko jeden przypadek zachorowania na odrę, a w latach 2003-2004 nie odnotowano żadnego.
Do tej pory – głównie dzięki wprowadzonym od 1975 r. szczepieniom ochronnym – udawało się zapanować nad rozprzestrzenianiem się tej choroby.
Odra jest chorobą zakaźną wieku dziecięcego, przenosi się drogą kropelkową. Okres inkubacji trwa około dwóch tygodni. Objawy to wysoka gorączka (do 40 st. C), zapalenie spojówek i światłowstręt, katar, a także suchy i bolesny kaszel. Na skórze pojawia się intensywnie czerwona wysypka.

Medycyna
Zabójca guza
Apoptoza to programowana, samobójcza śmierć komórek. Kilka lat temu za odkrycie tego procesu przyznana została nawet Nagroda Nobla. Tej wiedzy nie można było jak dotąd wykorzystać w odniesieniu do komórek nowotworowych, które same nie unicestwiały się, nie miały bowiem aktywnej formy enzymu inicjującego apoptozę. Dlatego odkrycie naukowców z uniwersytetu w Illinois można uznać za sensację. Udało im się wykryć białko o nazwie PAC-1, powodujące przekształcenie tego enzymu z formy nieaktywnej w czynną. A to prowadzi do samobójstwa komórki nowotworowej. Białko udało się wyselekcjonować spośród blisko 2,5 tys. innych związków. Naukowców czeka teraz żmudna praca nad wprowadzeniem wyników swojego badania do codziennej medycyny.

Archeologia
Scytyjski wojownik
Międzynarodowa ekspedycja odnalazła w mongolskich górach Ałtaj doskonale zachowaną mumię scytyjskiego wojownika sprzed 25 wieków. Odkrycia dokonano w pokrytym wiecznym śniegiem i lodem nietkniętym ziemnym grobowcu (kurhanie) na wysokości 2,6 tys. m. Wojownik miał jasne włosy, jego ciało pokrywały tatuaże. Obok mumii spoczywały dwa osiodłane konie, broń i naczynia z gliny oraz kości, które zamożny Scyta otrzymał na drogę w zaświaty. Naukowcy zamierzają zbadać zawartość żołądków koni, aby ustalić, jakie rośliny rosły w Mongolii 2,5 tys. lat temu. Odkrycie jest bezprecedensowe, do tej pory bowiem groby starożytnych Scytów znajdowane były tylko po rosyjskiej stronie Ałtaju.

Kosmos
“Orion” poleci na Księżyc
Dni wahadłowców są policzone. Amerykańska agencja kosmiczna NASA zleciła koncernowi Lockheed Martin skonstruowanie statku kosmicznego nowej generacji o nazwie “Orion”. Projekt ma kosztować 7,5 mld dol. Dziewiczy lot został zaplanowany na wrzesień 2014 r. “Orion” będzie statkiem wielokrotnego użytku, podobnie jak promy kosmiczne, jednakże w kosmos wyniesie go jednorazowa rakieta. Nowy aparat ma być dziesięć razy bezpieczniejszy od obecnych wahadłowców, będzie miał własną rakietę ratowniczą. Przewiduje się, że statki te wezmą udział w wyprawach na Księżyc. Amerykanie zamierzają ponownie dotrzeć tam w 2019 lub 2020 r.

Medycyna
Pigułka na kondycję
Na łamach naukowego pisma “New Scientist” znalazła się ostatnio obiecująca informacja – odpowiednia pigułka może zapewnić kondycję bez konieczności męczących ćwiczeń. Wystarczy opracować lek, który zapobiegałby osłabieniu i zanikowi mięśni. Już badania na szczurach pokazały, że manipulowanie szlakami genetycznymi kontrolującymi rozpad i odbudowę mięśni może powstrzymać ich zanik związany z bezczynnością lub chorobą. Zespół Alfreda Goldberga wraz z firmą farmaceutyczną Regeneron zidentyfikowali geny atrogin1 i muRF1, aktywne podczas zaniku mięśni. Inny zespół, z Purdue University w Indianie, szukał z kolei genu lerg1. To wszystko pokazuje, że wkrótce pojawi się terapia gotowa do prób klinicznych na ludziach. Dzięki niej osoby po złamaniach nie potrzebowałyby długotrwałej fizjoterapii, a chorzy podłączeni do respiratora uniknęliby zaniku mięśni oddechowych.

Geografia
Historia polskiego globusa
Do 28 listopada w Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego można oglądać wystawę poświęconą XIX-wiecznym i XX-wiecznym globusom z nazwami geograficznymi pisanymi po polsku. Dzięki temu możliwe będzie prześledzenie rozwoju polskiej kartografii. Najstarsze takie globusy powstały w firmie Abel-Klinger, J. Felkl poza granicami naszego kraju. Natomiast pierwsze polskie zakłady kartograficzne wytwarzające globusy z polskimi nazwami rozpoczęły działalność w okresie 20-lecia międzywojennego (Nowosielski-Główczewski, Kados, Pestalozzi). W latach 30. XX w. z produkcji globusów słynęła lwowska firma Książnica, założona przez prof. Eugeniusza Romera – twórcę polskiej szkoły kartograficznej.
Po II wojnie światowej globusy produkowały zakłady państwowe: Polskie Przedsiębiorstwo Wydawnictw Kartograficznych (produkcja map) i Fabryka Pomocy Naukowych (produkcja statywów). Od końca lat 80. tą produkcją zajęły się firmy prywatne.

Internet
Cyfrowy konsument
Firma Universal McCann zaprezentowała raport, z którego wyłania się obraz cyfrowego konsumenta. Liczbę osób w USA, które przynajmniej 11 razy w tygodniu korzystają z sieci, ocenia się już na prawie 100 mln. Aż 84% internautów robi w sieci zakupy. Z komunikatorów tekstowych korzysta 68% badanych. Do serwisów, dzięki którym można porównywać ceny produktów, zagląda 40% internautów. Kolejna technologia to serwisy społecznościowe oparte na idei sieci społecznych, np. MySpace (28% wskazań). 80% Amerykanów intensywnie korzystających z sieci wzięło udział w konkursie lub loterii, 73% grało w gry online, 71% słuchało internetowego radia, 68% napisało recenzję, 67% wymieniało się zdjęciami przez sieć, 62% dyskutowało na czatach i forach.

Wydanie: 37/2006

Kategorie: Nauka

Napisz komentarz

Odpowiedz na treść artykułu lub innych komentarzy