Rok z życia dzięcioła

Rok z życia dzięcioła

Pisklęta dzięciołów, gdy się wykluwają, są zupełnie nagie, ślepe, z dużymi brzuchami

Zimą nie słychać śpiewu ptaków. Dzięki temu w cichym zimowym lesie lub parku łatwo usłyszeć niezbyt głośne, delikatne, rytmiczne stukanie. To odgłos żerującego w koronie drzewa dzięcioła, który próbuje dostać się do ukrytych pod korą larw i dorosłych chrząszczy. Jest to zupełnie inny, znacznie cichszy stukot niż werbel; różni się też od dźwięków towarzyszących wykuwaniu dziupli. Dzięcioły spędzają większą część zimy w indywidulanych terytoriach pokarmowych zajmowanych na czas potencjalnego niedoboru pożywienia.

Dużą część zimowego dnia dzięcioły poświęcają na opukiwanie drzew w poszukiwaniu owadów lub na wydobywanie nasion ukrytych pod łuskami szyszek. W tym celu umieszczają szyszki w specjalnych szczelinach zwanych kuźniami. Z unieruchomionej szyszki wciśniętej w pęknięcie kory lub między gałęzie dzięcioł wydobywa dziobem nasiona. Podobnie postępuje z orzechami i innymi owocostanami. (…)

Poza okresem rozrodu główna aktywność dzięciołów polega na poszukiwaniu i pobieraniu pożywienia. W obrębie terytorium przemieszczają się, najczęściej przelatując, w poszukiwaniu nowych, niewyeksploatowanych dotychczas źródeł pokarmu. Około południa ptaki ograniczają aktywność i odpoczywają. Wówczas nie słychać ani stukania, ani ich głosów. Po południu znowu żerują – trwa to niemal do zmierzchu. Dzięcioły najczęściej nocują w dziuplach, wyjątkowo na gałęziach drzew. Przylatują przed zmrokiem w pobliże dziupli noclegowych i po krótkim bębnieniu powoli chowają się w ich wnętrzu. Co ciekawe, nie zawsze wykorzystują do tego własne dziuple. (…)

Dorosłe dzięcioły – poza krętogłowem – należą do ptaków osiadłych. Oznacza to, że w zasadzie całe życie spędzają na stosunkowo niewielkim obszarze, na którym przychodzą na świat, dorastają, zajmują własne terytorium, wybierają parterów i przystępują do rozrodu w kolejnych latach. Pokonują niewielkie odległości w promieniu kilku kilometrów. Większą skłonność do migracji wykazują tylko ptaki w pierwszym roku życia, po opuszczeniu rodzinnego terytorium – ten proces został nazwany dyspersją polęgową.

Osiadłość ma pewne zalety: nie wymaga podejmowania wędrówek, podczas których ptaki przemieszczające się po nieznanych obszarach łatwo padają zdobyczą drapieżników, ulegają kolizjom z przewodami, budowlami lub pojazdami czy wreszcie zostają zastrzelone lub zatrute. Taki los często spotyka wędrujące na położone w Afryce zimowiska bociany, rybołowy czy błotniaki. Wiemy to dzięki zapisom z loggerów GPS GSM, w które badacze wyposażają ptaki. Dzięcioły nie muszą intensywnie żerować przed odlotem, by zgromadzić pod skórą zapasy tłuszczu. Z tej perspektywy ich życie jest łatwiejsze, a na pewno mniej urozmaicone niż los gatunków odbywających regularne migracje.

Mimo to przetrwanie w zimowym lesie nie jest proste. Presja drapieżników staje się wtedy silniejsza niż latem, gdyż zmniejsza się liczba ich potencjalnych ofiar. Zimowanie wymaga również wykształcenia pewnych przystosowań. Jednym z nich jest obfite upierzenie dzięciołów, które chroni je przed niską temperaturą. Utracie ciepła zapobiega także gruba skóra. Dzięcioły nocują w dziuplach, gdzie jest znacznie cieplej niż w otaczającym drzewa powietrzu. Zimą problemem może się okazać ograniczona dostępność pożywienia, dlatego w tym okresie poszczególne ptaki najczęściej użytkują znacznie większe terytoria obejmujące bogatsze żerowiska. (…)

W celu znalezienia odpowiedniego terytorium zimowego dzięcioły mogą podejmować wędrówki. Dotąd zaobserwowano częste migracje pionowe na terenach górskich, gdzie ptaki mogą spędzać zimę na niżej położonych obszarach. Bronią wówczas swoich terytoriów pokarmowych przed innymi osobnikami własnego gatunku. Tylko dzięciołek zamiast chronić zimowe terytorium, przemieszcza się w poszukiwaniu pokarmu. Ten drobny dzięcioł nie jest gatunkiem ściśle osiadłym, ale koczującym. Co ciekawe, towarzyszami jego zimowych migracji są łuszczaki lub sikory. Można go w tym okresie spotkać nie tylko na drzewach, lecz także w trzcinowiskach!

W zależności od pory roku poszczególne gatunki dzięciołów wykorzystują zróżnicowane fragmenty swojego terytorium. Na wielkość zajmowanych areałów wpływa jakość siedliska zapewniająca dostępność pożywienia i drzew potrzebnych do wykuwania dziupli.

Skąd mamy takie informacje? Dzięki zastosowaniu telemetrii. Badania telemetryczne przeprowadzone w Alpach wykazały, że dzięcioł czarny korzysta z obszaru o wielkości 280-350 ha, przy czym intensywnie użytkuje tylko 80-100 ha, zaś pozostałe części areału odwiedza znacznie rzadziej. Dzięcioł ma swoje „ulubione” miejsca lub raczej konkretne strefy w obrębie terytorium, gdzie zdobywa pokarm, bębni i głosowo znakuje terytorium, a także rozmnaża się i nocuje. Używa też „ustalonych” tras przelotów łączących te obszary.

Szwajcarskie i niemieckie badania wykorzystania przestrzeni przez dzięcioły zielonosiwe wykazały, że wielkość terytorium jednego osobnika to 90-110 ha. Ptaki te w sezonie lęgowym poszukują pokarmu w promieniu do 500 m od gniazda. Z kolei dzięcioły białoszyje zajmują bardzo zróżnicowane areały – w zależności od charakteru i kształtu zamieszkiwanych przez nie zadrzewień – w zakresie od kilku do ponad 10 ha. Prof. Michał Ciach wykazał, że średni promień terytoriów zajmowanych przez te dzięcioły na terenie Krakowa wynosił tylko 140 m, a zajęte dziuple były od siebie oddalone zaledwie o 30 m.

Areały dzięciołów średnich mogą być niewielkie – niekiedy obejmują tylko kilka hektarów starego lasu, za to jeden dzięcioł białogrzbiety zazwyczaj potrzebuje powierzchni rzędu 100 ha. Dzięcioły duże użytkują w ciągu roku od kilku do kilkunastu hektarów lasu, żerując w promieniu 50–100 m od gniazda.

Nie więcej niż jeden hektar powierzchni obejmuje areał lęgowy krętogłowa. Dzięcioł trójpalczasty wykorzystuje w ciągu roku obszar 40-400 ha, na którym muszą się znajdować martwe świerki. (…)

Zmienność wielkości wykorzystywanych rewirów lęgowych zależy od jakości środowiska. Im lepszy, czyli zasobniejszy w pożywienie obszar, tym mniejsze terytorium. Dla dzięciołów najważniejszymi czynnikami są zasoby martwego drewna i zamierających drzew, na których żerują, oraz dostępność drzew odpowiednich do wykucia dziupli.

Jako ptaki osiadłe dzięcioły mogą rozpoczynać rozród wcześniej niż gatunki wędrowne, często jeszcze pod koniec zimy. Ptaki te spędzają okres zimowy pojedynczo, a w pary łączą się przed rozpoczęciem lęgów. Ogłaszają inaugurację sezonu rozrodczego intensywnym werblowaniem, lotami tokowymi połączonymi z wydawaniem donośnych głosów, a także przeganianiem innych dzięciołów z zajętego terytorium. Reagują nie tylko na widok, lecz także na głos intruza. Obrona terytorium lęgowego może przybierać różne formy: hałaśliwego werblowania w reakcji na głos konkurenta albo podlatywania w jego kierunku z krzykiem bądź bez wydawania głosu. Reakcje samca są gwałtowniejsze, dłuższe i głośniejsze niż zachowania samicy.

Samiec dzięcioła czarnego w odpowiedzi na głos intruza wolno podlatuje w kierunku źródła dźwięku, przybierając groźną postawę z uniesionymi w górę, rozłożonymi, nieco trzepoczącymi skrzydłami i zadartym ogonem. Taki lot może trwać przez kilka minut. Reakcja jest zależna od tego, w jakiej odległości od centrum rewiru – który stanowi dziupla lęgowa – pojawił się intruz. Im bliżej miejsca lęgu, tym bardziej żywiołowa odpowiedź gospodarzy. Znajdujący się blisko siebie właściciel terytorium i rywal rozpoczynają gonitwy wokół pnia drzewa, przybierając grożące postawy. Silnie wyciągają do przodu dzioby, kręcą głowami i rozkładają skrzydła.

Samce dzięcioła czarnego intensywnie przeganiają rywali, ale są nieco bardziej tolerancyjne wobec płci przeciwnej. Na pojawienie się konkurenta w centrum rewiru lęgowego często reagują oboje partnerzy. Zbliżają się wówczas wspólnie – przy czym samiec leci pierwszy – i wolno okrążają rywala, po czym przysiadają na drzewach w pobliżu. Samiec intensywnie werbluje, a samica wydaje głosy terytorialne. Oddalający się intruz najczęściej nie jest goniony. (…)

Najpóźniej do lęgów przystępują dzięcioł trójpalczasty i krętogłów. Ten ostatni powraca z afrykańskich zimowisk w połowie kwietnia, choć może się pojawić wcześniej. Kiedy w siedzibach innych gatunków trwa wysiadywanie jaj, nietypowe dzięcioły dopiero łączą się w pary i poszukują wolnej dziupli lub skrzynki lęgowej. Niekiedy przepędzają z zajętej już budki dotychczasowych lokatorów – najczęściej są to rozpoczynające wcześniej rozród sikory – doprowadzając do zniszczenia ich lęgów. Te nietypowe pod wieloma względami dzięcioły nie werblują, a jedynie odzywają się monotonnymi, jęczącymi głosami, które wydają zarówno samiec, jak i samica.

Rozpoczynanie lęgów przez poszczególne pary jednego gatunku może być rozciągnięte w czasie nawet na cztery tygodnie. Termin składania jaj zależy głównie od warunków pogodowych. Prace ornitologów w Puszczy Białowieskiej i dane zapisane w kartach gniazdowych z całego kraju wykazały, że jako ptaki osiadłe dzięcioły wyraźniej reagują na ocieplenie klimatu i przyspieszają termin lęgów. Składają jaja coraz wcześniej nie tylko dlatego, że jest cieplej, lecz przede wszystkim dlatego, że wzrost temperatury powoduje szybszy rozwój larw owadów stanowiących podstawę pożywienia piskląt. Gdyby dzięcioły nie dostosowywały się do zmian klimatu, nie miałyby czym karmić swojego potomstwa. Doszłoby do rozsynchronizowania zaadaptowanych ewolucyjnie terminów pojawiania się piskląt i ich pożywienia.

Biologia lęgowa dzięciołów jest znacznie trudniejsza do badania niż u większości innych gatunków ptaków. Nie dość, że dziuple, w których się ukrywają, są umieszczone wysoko nad ziemią, to jeszcze ze względu na małą średnicę otworów wlotowych (zaledwie kilka centymetrów) są niedostępne dla obserwatorów. (…)

Kora wokół dziupli użytkowanych w danym sezonie do rozrodu jest odrapana od wielokrotnego siadania przylatujących tam ptaków i różni się barwą od reszty pnia drzewa. Dzięcioły nie wlatują prosto do dziupli, ale lądują na drzewie w pobliżu i ostrożnie, podskokami zbliżają się do wejścia.

Wysiadywanie jaj u dzięciołów trwa krótko. W zależności od gatunku jest to 12-18 dni. Na przykład ważący 80 gramów dzięcioł duży wysiaduje jaja tylko przez 13 dni, a mający zbliżoną masę dudek aż 18 dni. Pisklęta dzięciołów są gniazdownikami właściwymi. Oznacza to, że gdy się wykluwają, są słabo zaawansowane w rozwoju, zupełnie nagie, ślepe, z dużymi brzuchami. Nie da się ukryć, że na tym etapie nie prezentują się zbyt urodziwie.

Dosyć długi jest za to rozwój piskląt w gnieździe – trwa 20-28 dni. Jaja dzięciołów są nieproporcjonalnie małe w stosunku do wielkości dorosłych ptaków. Młode dzięcioły rozwijają się wolniej niż np. wróblaki, które także są gniazdownikami właściwymi. Dzieje się tak dlatego, że w momencie wyklucia dzięcioły są mniej zaawansowane w rozwoju osobniczym niż pisklęta z innych rzędów gniazdowników, a zatem ich rozwój od chwili wyklucia do osiągnięcia zdolności lotu musi zająć więcej czasu. Ewolucyjne skrócenie czasu wysiadywania i relatywnie długi okres rozwoju piskląt jest uważany za przystosowanie, które chroni życie dorosłych ptaków. Przebywające w dziupli dzięcioły w sytuacji wtargnięcia drapieżnika mają odciętą drogę ucieczki, więc z ewolucyjnego punktu widzenia mniejszą stratą jest zniszczenie lęgu niż śmierć dojrzałych ptaków, które mogą się rozmnażać przez kilka kolejnych lat.

Pierwsze młode dzięcioły opuszczają dziuple lęgowe pod koniec maja, ostatnie w lipcu. (…) Z wieloletnich badań prof. Tomasza Wesołowskiego prowadzonych wraz z zespołem w rezerwacie ścisłym Białowieskiego Parku Narodowego wynika, że rozpoczynanie lęgów przez pięć gatunków dzięciołów w jednym sezonie było rozciągnięte na ponad dwa miesiące. (…) Co ciekawe, w ciągu 45 lat dzięcioły przyspieszyły rozpoczynanie lęgów o dwa-trzy tygodnie.

Po zakończonych lęgach dorosłe ptaki przechodzą kompletne pierzenie. Wymiana piór jest konieczna, gdyż noszone wcześniej pióra ulegają zniszczeniu podczas drążenia dziupli, żerowania, wysiadywania i karmienia młodych. Nowe upierzenie wyrasta na przełomie lata i jesieni. Ptaki tegoroczne przechodzą częściowe pierzenie wkrótce po wylocie z dziupli – wymieniają wtedy niektóre lotki i sterówki. Świeże pióra są nieznacznie ciemniejsze od starych.

Po zakończeniu lęgów pierzenie odbywają także wędrowne krętogłowy. W połowie sierpnia ptaki te rozpoczynają migrację do Afryki. Większość z nich opuszcza nasz kraj przed połową września, ale zdarzyło się, że krętogłowa obserwowano w Polsce 17 listopada, a nawet 31 grudnia na Śląsku. Krętogłowy spędzają zimę na południe od Sahary – w Senegalu, Kenii i Etiopii. Wędrują przeważnie w nocy. Trasy migracji populacji z Europy Zachodniej prowadzą przez Półwysep Iberyjski, a z centralnej części kontynentu wiodą przez Półwysep Bałkański i Włochy. Wykazano, że ten niewielki ptak był w stanie pokonać aż 600 km w ciągu ośmiu dób, czyli średnio 85 km dziennie. (…)

W ciągu całego roku – z wyjątkiem zimy – dzięcioły, podobnie jak wróble lub kuraki, odbywają kąpiele piaszczyste. Mogą też kąpać się w wodzie, a niekiedy urządzają sobie kąpiel w mrowisku, pozwalając, by mrówki je kąsały, co powoduje aplikację kwasu mrówkowego, ta zaś pomaga w pozbyciu się pasożytów skórnych. Dzięcioły zielony i zielonosiwy praktykują także aktywne nacieranie upierzenia mrówkami chwytanymi w tym celu dziobem. Rozkopywanie mrowisk w ramach utrzymania higieny piór, a także podczas chwytania mrówek było przyczyną opracowania przez leśników specjalnych siatek do ochrony mrowisk przed „niszczycielskim” działaniem dzięciołów. W Zespole Ochrony Lasu w Opolu pracował kiedyś specjalista, który zrobił doktorat z metod ochrony mrowisk przed dzięciołami. Przez pewien czas mrówki były uznawane przez leśników za „pożyteczne”, a dzięcioły za „szkodliwe”. Na szczęście siatki ochronne na mrowiskach były stosowane krótko i tylko na południu Polski.

Latem i jesienią młode ptaki rozpoczynają dyspersję polęgową, czyli opuszczają rewiry zajmowane przez rodziców w poszukiwaniu własnych terytoriów. Przemieszczenia te odbywają się zazwyczaj między sierpniem a listopadem. To na tym etapie życia ptaki pokonują największe dystanse w swoim życiu i niekiedy pojawiają się w miejscach odległych od zwartego zasięgu, ba, nawet w siedliskach zupełnie nieodpowiednich dla dzięciołów. Wyniki obrączkowania wskazują, że największe odległości pokonane przez dzięcioła czarnego w Europie Środkowej i Zachodniej wynosiły nawet ok. 1000, 529 i 500 km.

Zdecydowana większość ptaków osiedla się jednak w odległości nie większej niż 20 km od miejsca wyklucia.

Wyjątkowo długie dystanse mogą pokonywać także ptaki kilkuletnie. Jesienne przemieszczenia na duże odległości podejmują czasami dzięcioły zielonosiwe. Zdarza się, że jesienią dzięcioły duże podejmują koczowanie. Część z obserwowanych wówczas w Polsce osobników stanowią przybysze ze Skandynawii. Przelatujące dzięcioły duże w niektórych sezonach jesiennych pojawiają się licznie w górach, dokładnie w piętrze kosodrzewiny. Duże odległości mogą jesienią pokonywać także dzięcioły białoszyje, czego dowodem jest rozszerzanie się zasięgu tego gatunku w Polsce i obserwacje pojedynczych lęgów poza granicą znanego obszaru występowania. Spektakularnym przykładem tego zjawiska był lęg mieszany dzięciołów białoszyjego i dużego stwierdzony w Warszawie w 1983 r., w odległości ok. 300 km na północny zachód od ówczesnej granicy występowania dzięcioła białoszyjego w Polsce. (…)

Dzięcioły żyją przeciętnie kilka lat. Dane dotyczące obrączkowanych ptaków w Europie dokumentują maksymalną stwierdzoną długość życia dzięcioła dużego na 10 lat i dziewięć miesięcy, dzięcioła średniego na osiem lat, dzięcioła czarnego na siedem lat, dzięciołka na sześć lat i pięć miesięcy oraz dzięcioła zielonosiwego – na pięć lat i siedem miesięcy.

U dzięciołów więź pomiędzy partnerami rozpada się wkrótce po zakończeniu lęgów. Jesienią samiec i samica zajmują osobne obszary, często obejmujące część wspólnego terytorium lęgowego. Gdy w tym okresie dawni partnerzy przypadkowo się spotkają, mogą być wobec siebie agresywni. Relacje między nimi zmienią się dopiero na progu kolejnego sezonu lęgowego. Tak zamyka się cykl życiowy dzięciołów.

Fragmenty książki Doroty Zawadzkiej i Grzegorza Zawadzkiego Werbel, czyli zrozumieć dzięcioły, Wydawnictwo Paśny Buriat, Kielce 2022

Wydanie: 12/2023, 2023

Kategorie: Zwierzęta

Komentarze

  1. Marek
    Marek 16 stycznia, 2024, 21:21

    Wspaniały materiał.Dziękuję

    Odpowiedz na ten komentarz

Napisz komentarz

Odpowiedz na treść artykułu lub innych komentarzy