Europa Środkowa wymiera

Europa Środkowa wymiera

Dziesięć krajów z najszybciej malejącą liczbą ludności znajduje się w naszej części świata

Na pierwszym miejscu Bułgaria, z nieznaczną tylko przewagą w stawce, potem Łotwa, za nimi trzecia Ukraina, czwarta Mołdawia i piąta Chorwacja, które zaciekle walczą o to ostatnie miejsce na podium. Pierwszą dziesiątkę rankingu zamykają, z niewiele gorszymi wynikami, Litwa, Rumunia, Serbia, Polska i Węgry. Niestety, tak nie wygląda ani klasyfikacja medalowa igrzysk olimpijskich, ani zestawienie krajów pod względem wzrostu gospodarczego czy inwestycji zagranicznych. To lista tych, które zdaniem analityków ONZ stracą do 2050 r. największy odsetek ludności.

Znikają, bo emigrują

Europa Środkowa, Bałkany, kraje bałtyckie i niektóre byłe republiki radzieckie stają się największą na świecie areną depopulacji. W całej pierwszej dziesiątce zapowiadana jest utrata od niemal jednej czwartej (23% w przypadku Bułgarii) do ponad jednej siódmej (15% na Ukrainie) ludności. A w czołowej dwudziestce zestawienia znajdziemy tylko pięć krajów spoza szeroko pojętej centralnej Europy – są to Korea Południowa, Portugalia, Liban, Grecja i Japonia. Nasza część Starego Kontynentu wyludnia się w zastraszającym tempie i nie widać szans na odwrócenie trendu.

Najbardziej oczywistym źródłem tego zjawiska jest masowa emigracja, przede wszystkim młodych obywateli krajów Europy Środkowej czy Bałkanów, po kolejnych etapach rozszerzenia Unii Europejskiej w 2004, 2007 i 2013 r. Mający swobodę podróżowania, osiedlania się i podejmowania pracy w większości krajów starej Unii młodzi Polacy, Chorwaci czy Łotysze falami wyjeżdżali z ojczyzn, głównie do Francji, Wielkiej Brytanii, Hiszpanii i Włoch. Skutki demograficzne tego odpływu już teraz przybierają drastyczną skalę. Doskonale widać to na przykładzie Bułgarii. ONZ szacuje, że w ciągu najbliższych trzech dekad będzie tam mieszkać aż o 1,7 mln mniej osób (obecna populacja nieznacznie przekracza 7 mln). To tak, jakby z mapy wymazać całą stolicę, Sofię, z przylegającym do niej obszarem metropolitalnym. I choć akurat miasta, przynajmniej te największe i najważniejsze dla gospodarki, nie zmagają się w aż takim stopniu z depopulacją, sama wizja zupełnego wyludnienia się miasteczka czy wioski jest jak najbardziej realna dla tysięcy miejsc w tym regionie.

Brytyjski tygodnik „The Economist” przytoczył historię niespełna 60-tysięcznego miasta Vratsa, położonego w jednej z najbiedniejszych części Bułgarii, na górzystym północnym wschodzie. Niegdyś miejscowość ta była popularnym kurortem zimowym i uzdrowiskiem, dziś desperacko walczy o przeżycie. „The Economist” cytował wypowiedź burmistrza Vratsy Kalina Kamenova, który bezradnie przyznawał, że bez wsparcia Sofii i rządowych programów jego miasto w ciągu dekady może się zamienić w wioskę duchów.

Takich historii w Europie Środkowej, na Bałkanach czy w krajach bałtyckich są tysiące. Miasteczka czy wioski, często malowniczo położone, za poprzednich systemów politycznych przeżywające okres świetności, dzisiaj stały się praktycznie cmentarzyskami. Początków ich upadku należy szukać jeszcze w transformacjach ustrojowych lat 80. i 90. Szybka, często dzika i przesiąknięta korupcją prywatyzacja doprowadziła do bankructwa przedsiębiorstw i gospodarstw rolnych czy do zapaści cen na rynkach spożywczych. Młodzi wyjeżdżali więc do miast – najpierw na studia, potem do pracy. W kolejnych latach, gdy do paszportów dodano: „Unia Europejska”, a rodzime gospodarki nie były w stanie zniwelować dystansu dzielącego ich od Europy Zachodniej, nadszedł następny etap migracji – poza granice ojczyzny. Przyśpieszenie, jakiego nabrał ten exodus po wejściu do Unii, najdobitniej pokazuje z kolei przykład Rumunii. Według danych Eurostatu, unijnej agencji statystycznej, całkowita liczba Rumunów przebywających na stałe poza granicami kraju pomiędzy 1990 a 2000 r. utrzymywała się na podobnym poziomie 100-150 tys. Tylko w pierwszych dwóch latach po wejściu do UE w roku 2007 wyjechało 600 tys. osób, a kolejne 300 tys. wyemigrowało w latach 2009-2016. Licząca dziś niecałe 20 mln mieszkańców Rumunia w ciągu zaledwie 10 lat członkostwa w Unii straciła w procesie migracyjnym mniej więcej 5% populacji.

Mało nas

Tak wyraźny ubytek i negatywne prognozy nie wynikają tylko z wyjazdów na Zachód. Zdecydowana większość krajów Europy Środkowej ma ogromne problemy z utrzymaniem przyrostu naturalnego. Młodzi obywatele wyjechali, najmłodsi się nie rodzą, najstarsi umierają. Jak podaje Eurostat, w 1990 r. przyrost naturalny w Polsce wynosił 2,06 na 1000 ludności, ćwierć wieku później już tylko 1,32. Ten sam trend, miejscami z jeszcze bardziej radykalnymi spadkami, można zaobserwować na Słowacji, na Węgrzech, w Czechach, Estonii czy Bułgarii. Pozytywnie na tym tle odznacza się Białoruś, choć oczywiście nie jest w żaden sposób reprezentatywna dla regionu, przede wszystkim z powodu ograniczonych możliwości emigracyjnych jej mieszkańców oraz innej struktury ludności. Stojące w obliczu katastrofy demograficznej władze krajów środkowoeuropejskich starają się walczyć z tym zjawiskiem wszelkimi środkami. Jedni, tak jak Polska, przyznają bezpośrednie transfery pieniężne rodzicom, drudzy podwyższają wiek emerytalny, budują przedszkola, uelastyczniają politykę wychowawczą i wydłużają urlopy dla młodych matek i ojców. Bo spadający przyrost naturalny to przede wszystkim zagrożenie ekonomiczne. Coraz mniej rąk do pracy oznacza coraz niższe wpływy do systemów ubezpieczeń społecznych, co przekłada się na coraz mniej pieniędzy na emerytury. Tych ostatnich w dodatku przybywa, bo społeczeństwo się starzeje, a przeciętna długość życia rośnie.

Wydawać by się mogło, że prostym sposobem na wyeliminowanie, a przynajmniej redukcję tych zagrożeń jest przyjęcie migrantów z innych krajów. Zwłaszcza w obliczu gwałtownych zmian klimatycznych na niższych szerokościach geograficznych, zmuszających co roku miliony ludzi do ucieczki na północ, właśnie w kierunku Bałkanów i Europy Środkowej, nie powinno to być problemem. Przecież obecny przyrost naturalny Bułgarii jest praktycznie równy niemieckiemu, jednak Niemcom w oczy nie zagląda groźba masowej depopulacji.

Różnicę robi saldo migracyjne – nasi zachodni sąsiedzi przyjmują nie tylko uchodźców z Afryki i Bliskiego Wschodu (co jak mantrę powtarzają środowiska prawicowe), ale również tysiące Włochów, Greków, Hiszpanów czy Polaków, tym samym zachowując względną stabilność populacyjną. Zresztą nawet nad Wisłą widzimy podobną zależność. Gospodarka niektórych części kraju mogłaby wyglądać przecież dużo gorzej, gdyby nie ponad półtora miliona mieszkających u nas Ukraińców. Spójrzmy na Wrocław, gdzie przeszło 10% mieszkańców miasta stanowią przybysze zza wschodniej granicy.

Globalny drobiazg

Na narodowe czy regionalne strategie przyjmowania imigrantów niestety nie ma co liczyć. Jak na ironię właśnie te kraje, dla których redukcja populacji stanowi największe zagrożenie, są jednocześnie państwami o najsilniejszym antyimigranckim nastawieniu i z najszerszą gamą radykalnych ugrupowań prawicowych. Taka polityka jest krótkowzroczna, i to nie tylko z powodu powolnego wymierania malowniczo położonych miasteczek i uzdrowisk. Ważniejsze jest ogromne ryzyko gospodarcze. Niebawem w większości państw bałkańskich czy środkowoeuropejskich może najzwyczajniej w świecie zabraknąć rąk do pracy – nie tylko w tradycyjnie zajmowanych przez migrantów sektorach pracowników mniej wykwalifikowanych, ale również w dawnych zawodach rzemieślniczych. Już teraz Polska, Czechy, Węgry i Serbia borykają się z brakiem stolarzy, szklarzy czy murarzy.

Bez stałego dopływu pracowników mogą się załamać całe gospodarki regionu, które nie będą w stanie utrzymać wysokiego tempa rozwoju z ostatnich dwóch dekad i zostaną zmuszone do gwałtownego przeprofilowania, co może się okazać kosztowne i wymagać będzie od decydentów sporej odwagi. A tej, patrząc na krajobraz partyjny, nie ma co się spodziewać.

Oczywiście na proces kurczenia się ludności Europy Środkowej można popatrzeć globalnie – w skali światowej to tylko regionalne przesunięcie, po naszym globie chodzi przecież coraz więcej ludzi. Mało prawdopodobne jednak, by fakt ten poprawiał humor burmistrzowi bułgarskiej Vratsy i włodarzom tysięcy innych pustoszejących miasteczek, miast i wsi.

Wydanie: 7/2018

Kategorie: Świat

Napisz komentarz

Odpowiedz na treść artykułu lub innych komentarzy