70 mln ofiar, głównie cywilów

70 mln ofiar, głównie cywilów

Polska poniosła największe straty ludzkie i materialne spośród państw biorących udział w II wojnie światowej

II wojna światowa była największym konfliktem zbrojnym w dziejach ludzkości. Nie tylko pod względem liczby zaangażowanych w nią państw, wielkości walczących armii, rozmiarów terytoriów objętych walkami i okupacjami. Największe były także straty ludzkie – w tej wojnie zginęło ok. 70 mln osób, co stanowiło ponad 3% ówczesnej populacji świata, liczącej 2,3 mld. W większości były to straty cywilne będące rezultatem działań wojennych, głodu i epidemii spowodowanych wojną oraz terroru i eksterminacji. Tym przede wszystkim II wojna światowa różniła się od poprzednich wojen, a zwłaszcza I wojny światowej.

W konflikcie światowym z lat 1914-1918, nazywanym do 1939 r. Wielką Wojną, z ok. 14 mln jego ofiar 8,5-9,5 mln to straty walczących armii. Większość spośród co najmniej 5 mln ofiar cywilnych zmarła w wyniku głodu i chorób zakaźnych, aczkolwiek już wtedy były też ofiary bombardowań artyleryjskich miast i eksterminacji (ludobójstwo Ormian). Natomiast w konflikcie światowym z lat 1939-1945 straty walczących armii szacowane są na co najmniej 21 mln poległych, ofiary będące wynikiem działań zbrojnych i eksterminacji – na co najmniej 29 mln, a ofiary zmarłe w wyniku głodu i chorób związanych z wojną – na co najmniej 19 mln.

Największe straty ludnościowe podczas II wojny światowej w Europie poniosły Polska i ZSRR. Nie tylko dlatego, że front wschodni stał się największym teatrem działań wojennych w Europie, przyczyną były również cele polityki okupacyjnej Niemiec hitlerowskich na zajętych obszarach Europy Środkowej i Wschodniej. Polityka ta, zdefiniowana w 1941 r. w Generalnym Planie Wschodnim, zmierzała do depopulacji okupowanych terenów Polski i ZSRR poprzez eksterminację bezpośrednią i pośrednią (wysiedlenia, degradacja społeczno-ekonomiczna) ich ludności. Celem perspektywicznym było stworzenie Lebensraumu (przestrzeni życiowej) dla Niemców na uwolnionych od rdzennych mieszkańców obszarach Europy Środkowej i Wschodniej.

Polskie straty

Straty polskie oszacował na początku lat 90. XX w. prof. Czesław Łuczak, opierając się na źródłach ze Statistisches Bundesamt w Wiesbaden. Wedle jego badań podczas II wojny światowej zginęło ponad 2 mln etnicznych Polaków, w tym 1,3 mln w Generalnym Gubernatorstwie (bez Dystryktu Galicja), 250 tys. na ziemiach wcielonych do Rzeszy i 500 tys. na byłych Kresach Wschodnich – łącznie z ofiarami okupacji radzieckiej oraz nacjonalistów ukraińskich i litewskich. Straty mniejszości narodowych w II RP (poza Żydami) Łuczak ocenił na ok. 1 mln, co łącznie ze stratami polskich Żydów (ok. 2,9 mln) daje ok. 6 mln obywateli polskich, którzy stracili życie podczas wojny.

Straty poniesione przez polskie siły zbrojne i konspirację wojskową wyniosły najprawdopodobniej ok. 240 tys. zabitych, z tego 140 tys. żołnierzy regularnego wojska i 100 tys. żołnierzy konspiracji.

Związek Radziecki w wojnie z Niemcami hitlerowskimi (1941-1945) stracił 26,6 mln obywateli. Z tej liczby 10,6 mln poległo w walkach na froncie, 10 mln zginęło w wyniku działań wojennych i niemieckich zbrodni przeciw ludzkości, a 6 mln zmarło w wyniku chorób i głodu spowodowanych wojną. Jednakże wbrew twierdzeniom radzieckiej i rosyjskiej polityki historycznej udział ZSRR w II wojnie światowej nie rozpoczął się 22 czerwca 1941 r. Dlatego do strat radzieckich powinny być wliczane straty Armii Czerwonej w wojnie z Polską (17 września -6 października 1939 r., co najmniej 1475 poległych) i w tzw. wojnie zimowej z Finlandią (30 listopada 1939-13 marca 1940 r., co najmniej 126 875 poległych i zaginionych).

Największe straty spośród republik wchodzących w skład ZSRR poniosły: Rosyjska FSRR – 13,95 mln (6,75 mln poległych na froncie, 4,1 mln zabitych w wyniku działań wojennych i zbrodni niemieckich, 3,1 mln zmarłych z głodu i chorób), Ukraińska SRR – 6,85 mln (1,65 mln poległych, 3,7 mln zabitych w wyniku działań wojennych i zbrodni niemieckich, 1,5 mln zmarłych z głodu i chorób), Białoruska SRR – 2,29 mln (620 tys. poległych, 1,36 mln zabitych w wyniku działań wojennych i zbrodni niemieckich, 310 tys. zmarłych z głodu i chorób) i Kazachska SRR – 660 tys. (310 tys. poległych i 350 tys. zmarłych z głodu i chorób). Sama blokada Leningradu (między 8 września 1941 r. a 27 stycznia 1944 r.) pochłonęła życie 876,6 tys. żołnierzy Armii Czerwonej i ponad 1 mln cywilów, w tym 632 tys. zmarłych z głodu.

Od 1 do 1,7 mln ofiar straciła Jugosławia. W tej liczbie mieszczą się zarówno straty kolaborującego z III Rzeszą tzw. Niezależnego Państwa Chorwackiego, jak i okupowanych przez Niemcy i Włochy Słowenii, Serbii i Czarnogóry. Straty ludności cywilnej wyniosły według różnych szacunków od 581 tys. do 1,4 mln,

w tym co najmniej 350-370 tys. osób (z czego ok. 300 tys. Serbów) padło ofiarą ludobójczych działań chorwackich ustaszy. Znaczne były również straty Grecji – 35 tys. żołnierzy oraz od 500 do 771 tys. cywilów (z czego od 300 do 600 tys. zmarło z głodu i chorób). Przyczyną tak dużych strat ludności cywilnej była brutalna reakcja okupanta niemieckiego na działania greckiego ruchu oporu oraz zagłada Żydów greckich.

Straty ludzkie Czech (okupowanych przez Niemcy) oraz Słowacji (w latach 1939-1944 kolaborującej z Niemcami) wyniosły łącznie ponad 350 tys. osób, z czego ok. 300 tys. to ludność cywilna. Generalny Plan Wschodni przewidywał depopulację także narodu czeskiego. Po zamachu na Reinharda Heydricha w maju 1942 r. doszło do odwetowych działań terrorystycznych wobec Czechów (m.in. zagłada Lidic), jednak na nieporównywalnie mniejszą skalę niż podobne działania niemieckie w okupowanej Polsce

Straty na Zachodzie

Straty aliantów zachodnich były znacznie niższe niż narodów Europy Środkowej, Wschodniej i Południowo-Wschodniej. Wynikało to z faktu, że fronty w Europie Zachodniej absorbowały o wiele mniej sił i środków niż front wschodni. Ponadto polityka okupacyjna Niemiec nie miała charakteru eksterminacyjnego (z wyjątkiem Żydów i uczestników narodowych ruchów oporu). W wypadku USA straty obejmowały 407,3 tys. poległych żołnierzy oraz 12,1 tys. zabitych cywilów, Wielkiej Brytanii – 383,8 tys. żołnierzy (wliczając straty wojsk dominiów i kolonii brytyjskich – 580,5 tys.) i 67,2 tys. cywilów, Francji wraz z walczącymi po jej stronie koloniami – 210 tys. żołnierzy i 390 tys. cywilów, Belgii – 12 tys. żołnierzy i 76 tys. cywilów, Holandii – 6,7 tys. żołnierzy i 202 tys. cywilów, Norwegii – 2 tys. żołnierzy i 8,2 tys. cywilów, Danii – 6 tys. cywilów.

Cały tekst można przeczytać w „Przeglądzie” nr 19/2022, dostępnym również w wydaniu elektronicznym.

Fot. Julien Bryan Archive

Wydanie: 19/2022

Kategorie: Historia

Napisz komentarz

Odpowiedz na treść artykułu lub innych komentarzy